Khi thị trường chứng khoán biến động mạnh, nhà đầu tư thường tìm kiếm nguyên nhân từ lãi suất, lạm phát, chiến tranh, chính sách của ngân hàng trung ương hay kết quả kinh doanh của doanh nghiệp. Nhưng ít ai nghĩ rằng một trong những yếu tố ảnh hưởng lớn nhất đến hiệu quả đầu tư lại đến từ tâm lý và môi trường thông tin xung quanh mình.
Theo nhiều nghiên cứu về tài chính hành vi, con người có xu hướng mắc phải một lỗi nhận thức gọi là “thiên kiến xác nhận”. Đây là hiện tượng chúng ta thường tìm kiếm, tiếp nhận và tin tưởng những thông tin phù hợp với quan điểm sẵn có, đồng thời bỏ qua hoặc xem nhẹ những thông tin trái chiều.
Nghe có vẻ vô hại, nhưng trong đầu tư, đây có thể là một sai lầm cực kỳ tốn kém.
Thiên kiến xác nhận hoạt động như thế nào?
Hãy tưởng tượng một nhà đầu tư tin rằng cổ phiếu công nghệ sẽ tiếp tục tăng mạnh trong nhiều năm tới.
Người này có xu hướng đọc các bài phân tích lạc quan về công nghệ, theo dõi những chuyên gia cùng quan điểm và tham gia các cộng đồng trực tuyến nơi đa số thành viên đều tin vào kịch bản tăng giá.
Mỗi khi xuất hiện thông tin tích cực, niềm tin của họ được củng cố.
Ngược lại, khi có cảnh báo về định giá quá cao hoặc rủi ro kinh tế, họ thường cho rằng những ý kiến đó quá bi quan hoặc không đủ cơ sở.
Theo thời gian, nhà đầu tư bắt đầu sống trong một môi trường nơi mà mọi thông tin đều xác nhận những gì họ đã tin từ trước.
Vấn đề là thị trường tài chính không vận hành theo niềm tin cá nhân.
Thị trường luôn thay đổi và thường khiến số đông bất ngờ. Khi chỉ tiếp nhận những thông tin cùng chiều, nhà đầu tư rất dễ bỏ lỡ các dấu hiệu cảnh báo quan trọng.
Chính trị và đầu tư có liên quan gì?
Thoạt nhìn, chính trị và đầu tư dường như là hai lĩnh vực hoàn toàn khác nhau.
Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu nhận thấy rằng môi trường chính trị thường phản ánh cách con người xử lý thông tin.
Trong những năm gần đây, xã hội ngày càng phân cực về quan điểm chính trị. Nhiều người chủ yếu giao tiếp với những cá nhân có cùng cách nhìn nhận thế giới.
Kết quả là khả năng lắng nghe và đánh giá những quan điểm trái ngược dần suy giảm.
Điều này không chỉ ảnh hưởng đến các cuộc tranh luận xã hội mà còn tác động trực tiếp đến quyết định tài chính.
Một người quen sống trong môi trường mà mọi người đều đồng ý với nhau sẽ dễ mang thói quen đó vào đầu tư. Họ ít kiểm tra giả định của bản thân, ít đặt câu hỏi phản biện và ít xem xét các kịch bản bất lợi.
Ngược lại, những người thường xuyên tiếp xúc với ý kiến khác biệt có xu hướng đánh giá thông tin khách quan hơn.
Vì sao nói chuyện với người bất đồng quan điểm lại có ích?
Nhiều nghiên cứu cho thấy việc tiếp xúc với những người có quan điểm chính trị khác biệt giúp cải thiện khả năng tư duy phản biện.
Khi đối mặt với một góc nhìn trái ngược, chúng ta buộc phải xem xét lại những giả định của mình.
Điều này không có nghĩa là chúng ta phải thay đổi quan điểm.
Quan trọng hơn là chúng ta học được cách nhận ra rằng mình có thể sai.
Trong đầu tư, đây là một kỹ năng vô cùng giá trị.
Những nhà đầu tư thành công nhất không phải lúc nào cũng đúng. Họ đơn giản là luôn chuẩn bị cho khả năng mình sai và điều chỉnh khi dữ liệu thay đổi.
Việc thường xuyên trao đổi với những người có suy nghĩ khác biệt giúp giảm nguy cơ rơi vào trạng thái tự tin thái quá, một trong những nguyên nhân lớn nhất dẫn đến thua lỗ trên thị trường.
Nhà đầu tư thường mắc sai lầm vì quá tự tin
Nhiều nghiên cứu tài chính hành vi đã chứng minh rằng phần lớn nhà đầu tư đánh giá quá cao khả năng dự đoán của mình.
Khi một khoản đầu tư thành công, họ thường cho rằng đó là kết quả của kỹ năng.
Khi thất bại, họ lại đổ lỗi cho hoàn cảnh hoặc những yếu tố bất ngờ.
Sự tự tin quá mức khiến nhà đầu tư giao dịch nhiều hơn mức cần thiết, chấp nhận rủi ro lớn hơn và ít chú ý đến các tín hiệu cảnh báo.
Điều đáng nói là những người thông minh và có kiến thức chuyên môn đôi khi còn dễ mắc bẫy này hơn người bình thường.
Lý do là họ có khả năng xây dựng những lập luận rất thuyết phục để bảo vệ quan điểm của mình.
Trong khi đó, thị trường không quan tâm đến việc lập luận của ai hay hơn. Điều duy nhất quan trọng là thực tế.
Các quỹ đầu tư lớn luôn tìm kiếm ý kiến phản biện
Một điều thú vị là nhiều quỹ đầu tư hàng đầu thế giới đã xây dựng quy trình nhằm chống lại thiên kiến xác nhận.
Trong các cuộc họp đầu tư, họ thường chỉ định một người đóng vai trò phản biện.
Nhiệm vụ của người này là tìm mọi lý do khiến một ý tưởng đầu tư có thể thất bại.
Mục tiêu không phải để bác bỏ ý tưởng mà để đảm bảo tất cả rủi ro đều được xem xét.
Nhiều công ty quản lý quỹ thậm chí còn khuyến khích các chuyên gia phân tích tranh luận với nhau trước khi đưa ra quyết định cuối cùng.
Họ hiểu rằng sự đồng thuận tuyệt đối đôi khi lại là dấu hiệu cảnh báo.
Nếu không ai nhìn thấy rủi ro, rất có thể mọi người đang nhìn thị trường từ cùng một góc độ.
Mạng xã hội đang làm vấn đề trở nên nghiêm trọng hơn
Ngày nay, thuật toán trên các nền tảng mạng xã hội thường ưu tiên hiển thị những nội dung phù hợp với sở thích của người dùng.
Điều này giúp trải nghiệm cá nhân hóa hơn nhưng cũng làm tăng nguy cơ hình thành các “buồng vọng âm”.
Nhà đầu tư có thể dành hàng giờ mỗi ngày để xem những nội dung củng cố niềm tin hiện tại của mình mà không hề tiếp xúc với góc nhìn khác.
Nếu bạn tin giá vàng sẽ tăng, thuật toán sẽ cho bạn thấy thêm nhiều nội dung dự đoán vàng tăng.
Nếu bạn tin Bitcoin sẽ lên cao hơn, bạn sẽ tiếp tục thấy những video và bài viết ủng hộ quan điểm đó.
Dần dần, bạn có thể nhầm lẫn giữa sự phổ biến của một ý tưởng trong nhóm của mình với thực tế của thị trường.
Làm thế nào để tránh sai lầm này?
Các chuyên gia đưa ra một số giải pháp khá đơn giản.
Thứ nhất, chủ động đọc những quan điểm trái chiều trước khi đưa ra quyết định đầu tư.
Nếu bạn muốn mua một cổ phiếu, hãy tìm các bài viết giải thích lý do không nên mua cổ phiếu đó.
Thứ hai, xây dựng danh sách nguồn tin đa dạng thay vì chỉ theo dõi những người có cùng quan điểm.
Thứ ba, tập thói quen đặt câu hỏi: “Điều gì sẽ xảy ra nếu tôi sai?”
Đây là một trong những câu hỏi quan trọng nhất trong quản lý rủi ro.
Cuối cùng, đừng xem các cuộc trao đổi với người bất đồng quan điểm là một cuộc chiến phải thắng.
Hãy xem đó là cơ hội để kiểm tra chất lượng suy nghĩ của mình.
Bài học lớn nhất dành cho nhà đầu tư
Thị trường tài chính luôn đầy rẫy những điều không chắc chắn.
Không ai có thể dự đoán chính xác mọi biến động kinh tế, lãi suất hay giá cổ phiếu.
Trong môi trường như vậy, lợi thế lớn nhất không phải là khả năng dự báo hoàn hảo mà là khả năng nhận ra khi mình có thể sai.
Đó chính là lý do việc tiếp xúc với những quan điểm khác biệt lại có giá trị đến vậy.
Nó giúp chúng ta nhìn thấy những góc khuất mà bản thân có thể đang bỏ qua.
Sai lầm đầu tư lớn nhất đôi khi không nằm ở việc chọn nhầm cổ phiếu hay mua sai thời điểm. Sai lầm lớn nhất có thể là chỉ nghe những điều mình muốn nghe.
Và nghịch lý thú vị là, một cuộc trò chuyện văn minh với người có quan điểm chính trị hoàn toàn trái ngược lại có thể giúp bạn trở thành một nhà đầu tư tốt hơn, tỉnh táo hơn và cuối cùng là kiếm được nhiều tiền hơn trên thị trường tài chính.



