Thị trường năng lượng toàn cầu đang đứng trước nguy cơ đối mặt với một cú sốc nghiêm trọng giống năm 2008 nếu eo biển Hormuz tiếp tục bị phong tỏa kéo dài đến cuối mùa hè. Theo phân tích mới, nhiều chuyên gia cảnh báo giá dầu có thể bước vào một đợt tăng bùng nổ kiểu kịch bản mất kiểm soát tương tự cuộc khủng hoảng dầu mỏ từng đẩy giá dầu lên gần 150 USD/thùng trước cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008.
Trung tâm của toàn bộ nỗi lo hiện nay là eo biển Hormuz – tuyến hàng hải nhỏ nhưng cực kỳ quan trọng nối Vịnh Ba Tư với phần còn lại của thế giới. Khoảng 20% lượng dầu vận chuyển bằng đường biển toàn cầu phải đi qua khu vực này. Điều đó đồng nghĩa bất kỳ gián đoạn nào tại Hormuz đều có thể ngay lập tức làm rung chuyển toàn bộ thị trường năng lượng quốc tế.
Giới giao dịch dầu hiện ngày càng lo ngại rằng nếu tình trạng bất ổn kéo dài sang tháng 8, thị trường có thể rơi vào trạng thái hoảng loạn nguồn cung giống năm 2008. Khi đó, giá dầu tăng quá nhanh không chỉ gây lạm phát mà còn tạo áp lực lớn lên toàn bộ nền kinh tế toàn cầu.
Năm 2008 vẫn là một ký ức ám ảnh với thị trường năng lượng.
Trong giai đoạn đó, dầu Brent từng tăng lên gần 147 USD/thùng do nhu cầu toàn cầu bùng nổ, căng thẳng địa chính trị và hoạt động đầu cơ mạnh trên thị trường hàng hóa. Giá năng lượng leo thang đã khiến chi phí vận tải, sản xuất và tiêu dùng tăng mạnh trên toàn thế giới. Sau đó, khi khủng hoảng tài chính bùng nổ, nhu cầu sụp đổ khiến dầu lao dốc cực nhanh. Nhưng trước khi điều đó xảy ra, cú sốc giá dầu đã góp phần làm nền kinh tế toàn cầu suy yếu nghiêm trọng.
Hiện nay, nhiều yếu tố đang khiến giới phân tích lo ngại lịch sử có thể lặp lại.
Đầu tiên là rủi ro địa chính trị tại Trung Đông đang cao hơn nhiều năm trước. Cuộc khủng hoảng liên quan đến Hormuz không còn được xem là sự kiện ngắn hạn mà đang trở thành nguy cơ kéo dài. Theo Reuters, phí bảo hiểm vận tải dầu qua khu vực này đã tăng vọt, trong khi nhiều hãng tàu bắt đầu điều chỉnh lộ trình hoặc hạn chế hoạt động do lo ngại an ninh.
Điều này làm tăng chi phí toàn bộ chuỗi cung ứng năng lượng.
Ngay cả khi dầu vẫn được vận chuyển, chỉ riêng việc chi phí bảo hiểm và vận tải tăng mạnh cũng đủ khiến giá dầu leo thang. Các nhà máy lọc dầu, hãng hàng không và doanh nghiệp vận tải trên toàn thế giới đều phải chịu áp lực lớn hơn.
Theo MarketWatch, nếu Hormuz không được mở hoàn toàn trước cuối tháng 8, thị trường có thể bắt đầu lo ngại nghiêm trọng về thiếu hụt nguồn cung thực sự chứ không chỉ là rủi ro tâm lý.
Đây là điểm cực kỳ quan trọng.
Trong giai đoạn đầu của khủng hoảng, giá dầu thường tăng vì yếu tố phần giá tăng thêm do lo ngại. Nhưng nếu gián đoạn kéo dài đủ lâu, thị trường sẽ chuyển từ lo sợ sang thiếu hụt thực tế. Khi đó, giá dầu thường tăng mạnh hơn nhiều vì các quốc gia và doanh nghiệp bắt đầu cạnh tranh để đảm bảo nguồn cung vật lý.
Một số chuyên gia năng lượng hiện cảnh báo rằng thị trường dầu đang tiến gần tới trạng thái này.
Theo JPMorgan, trong kịch bản xấu nhất nếu dòng chảy dầu qua Hormuz bị cắt giảm nghiêm trọng, giá dầu có thể vượt 120–130 USD/thùng trong thời gian ngắn. Một số dự báo cực đoan thậm chí đưa ra mức trên 150 USD/thùng nếu nguồn cung khu vực Vịnh Ba Tư bị gián đoạn lâu dài.
Điều đáng lo hơn là nền kinh tế toàn cầu hiện không còn “chịu đau” tốt như trước.
Sau nhiều năm lãi suất cao, tăng trưởng toàn cầu đã chậm lại đáng kể. Mỹ, châu Âu và Trung Quốc đều đang đối mặt với áp lực kinh tế riêng. Vì vậy, cú sốc dầu mới có thể tác động mạnh hơn nhiều tới tiêu dùng và đầu tư.
Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế International Monetary Fund, giá năng lượng cao kéo dài luôn là một trong những rủi ro lớn nhất đối với lạm phát toàn cầu. Khi giá dầu tăng, gần như mọi lĩnh vực kinh tế đều bị ảnh hưởng, từ vận tải, logistics, hàng không cho tới thực phẩm và sản xuất công nghiệp.
Điều này khiến các ngân hàng trung ương rơi vào thế khó.
Nếu giá dầu tiếp tục tăng mạnh, lạm phát có thể nóng trở lại đúng lúc nhiều nền kinh tế đang kỳ vọng giảm lãi suất. Khi đó, Federal Reserve System và các ngân hàng trung ương lớn có thể buộc phải duy trì lãi suất cao lâu hơn dự kiến.
Đó là lý do thị trường trái phiếu Mỹ hiện phản ứng rất nhạy với diễn biến dầu mỏ.
Theo Bloomberg, lợi suất trái phiếu chính phủ Mỹ đã tăng đáng kể trong những tuần gần đây vì nhà đầu tư lo ngại giá năng lượng leo thang sẽ khiến Fed khó cắt giảm lãi suất trong năm nay.
Một yếu tố khác khiến tình hình hiện nay nguy hiểm hơn là lượng công suất dự phòng của thị trường dầu không còn lớn như trước.
Trong quá khứ, Organization of the Petroleum Exporting Countries thường có thể nhanh chóng tăng sản lượng để bù đắp thiếu hụt. Nhưng hiện nay, nhiều quốc gia sản xuất dầu đã hoạt động gần công suất tối đa hoặc đối mặt với khó khăn đầu tư kéo dài nhiều năm.
Ngoài ra, các công ty dầu khí phương Tây cũng đang hạn chế mở rộng sản xuất quá mạnh do áp lực từ cổ đông về lợi nhuận và chuyển đổi năng lượng xanh.
Điều này có nghĩa nếu nguồn cung từ Trung Đông bị gián đoạn nghiêm trọng, khả năng bù đắp nhanh của thị trường sẽ hạn chế hơn trước rất nhiều.
Không chỉ dầu mỏ, thị trường chứng khoán cũng đang bắt đầu phản ứng.
Cổ phiếu năng lượng đang trở thành nhóm tăng mạnh nhất trong S&P 500, trong khi các ngành nhạy cảm với tiêu dùng như hàng không, bán lẻ và công nghiệp chịu áp lực lớn hơn.
Đây là mô hình từng xuất hiện trước nhiều giai đoạn suy thoái kinh tế trong lịch sử: năng lượng tăng mạnh trong khi các ngành phụ thuộc vào sức mua người tiêu dùng suy yếu.
Một số nhà phân tích thậm chí cho rằng thị trường hiện đang đánh giá thấp rủi ro Hormuz.
Trong nhiều cuộc khủng hoảng trước đây, thị trường thường tin rằng căng thẳng sẽ sớm được giải quyết. Nhưng nếu bất ổn kéo dài sang cuối mùa hè, tâm lý nhà đầu tư có thể thay đổi rất nhanh.
Điều này đặc biệt quan trọng vì tháng 8 thường là giai đoạn nhu cầu dầu toàn cầu ở mức cao do mùa du lịch và tiêu thụ điện tăng mạnh tại nhiều quốc gia. Nếu nguồn cung bị thắt chặt đúng thời điểm đó, giá dầu có thể phản ứng dữ dội hơn bình thường.
Tuy nhiên, không phải mọi chuyên gia đều tin rằng kịch bản 2008 sẽ lặp lại hoàn toàn.
Một số nhà phân tích cho rằng kinh tế toàn cầu hiện yếu hơn nhiều so với năm 2008, vì vậy nhu cầu dầu khó có thể bùng nổ mạnh như giai đoạn trước khủng hoảng tài chính. Ngoài ra, xe điện và năng lượng tái tạo hiện cũng đóng vai trò lớn hơn trong hệ thống năng lượng toàn cầu, giúp giảm phần nào áp lực phụ thuộc dầu mỏ.
Dẫu vậy, giới giao dịch hàng hóa vẫn xem Hormuz là rủi ro lớn nhất của thị trường hiện nay.
Nếu tuyến hàng hải này tiếp tục bị gián đoạn kéo dài, thế giới có thể chứng kiến một cú sốc dầu mới với tác động lan rộng tới lạm phát, lãi suất, chứng khoán và toàn bộ nền kinh tế toàn cầu.
Và đó chính là lý do ngày càng nhiều nhà đầu tư bắt đầu nhắc lại ký ức năm 2008, giai đoạn mà giá dầu từng trở thành chất xúc tác cho một trong những biến động kinh tế lớn nhất lịch sử hiện đại.



