Trong nhiều tháng qua, thị trường chứng khoán Mỹ đã khiến không ít nhà đầu tư bối rối. Bất chấp lãi suất còn cao, căng thẳng địa chính trị kéo dài và nhiều lo ngại về kinh tế toàn cầu, chỉ số S&P 500 vẫn liên tục lập đỉnh mới. Điều đặc biệt là đợt tăng này dường như không hoàn toàn được thúc đẩy bởi các yếu tố kinh tế truyền thống như tăng trưởng doanh nghiệp hay chính sách từ Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed). Theo phân tích mới nhất, phía sau đợt “runaway rally” – tức đà tăng gần như mất kiểm soát của thị trường – đang tồn tại nhiều lực đẩy âm thầm mà phần lớn nhà đầu tư phổ thông không nhìn thấy.
Một trong những yếu tố lớn nhất hiện nay là thị trường quyền chọn. Nếu như trước đây cổ phiếu tăng chủ yếu nhờ dòng tiền mua trực tiếp từ quỹ đầu tư hoặc nhà đầu tư cá nhân, thì hiện nay lượng giao dịch quyền chọn khổng lồ đang tạo ra hiệu ứng dây chuyền khiến giá cổ phiếu bị đẩy lên nhanh hơn nhiều. Hoạt động giao dịch các hợp đồng quyền chọn ngắn hạn, đặc biệt là loại “0DTE” – quyền chọn hết hạn ngay trong ngày – đã bùng nổ mạnh trong thời gian gần đây.
Cơ chế phía sau hiện tượng này khá phức tạp nhưng có ảnh hưởng cực lớn tới thị trường.
Khi nhà đầu tư mua lượng lớn quyền chọn mua, các tổ chức tạo lập thị trường buộc phải mua cổ phiếu thật để phòng ngừa rủi ro. Điều này tạo ra hiệu ứng gọi là “gamma squeeze”. Giá cổ phiếu càng tăng, các nhà tạo lập thị trường càng phải mua thêm cổ phiếu để hedge (phòng ngừa rủi ro) vị thế, khiến giá tiếp tục bị đẩy lên cao hơn. Một vòng lặp tự củng cố được hình thành: giá tăng → hedge nhiều hơn → giá tăng tiếp.
Đây là lý do nhiều đợt tăng gần đây của S&P 500 diễn ra với tốc độ cực nhanh dù tin tức kinh tế thực tế không thay đổi quá nhiều.
Chỉ số Gamma Index của SqueezeMetrics – công cụ đo mức độ ảnh hưởng của hoạt động quyền chọn lên thị trường – hiện đã lên mức cao nhất kể từ năm 2021. Điều đó cho thấy thị trường đang bị chi phối rất mạnh bởi các yếu tố kỹ thuật và dòng tiền phái sinh thay vì chỉ dựa vào nền tảng doanh nghiệp.
Ngoài thị trường quyền chọn, một “động cơ bí mật” khác của đợt tăng hiện nay là các quỹ ETF đòn bẩy và giao dịch thuật toán.
Trong môi trường giao dịch hiện đại, hàng nghìn thuật toán được lập trình để mua cổ phiếu khi xu hướng tăng được xác nhận. Điều này khiến dòng tiền ngày càng mang tính cơ học hơn. Khi chỉ số vượt đỉnh hoặc biến động giảm xuống, các mô hình định lượng sẽ tự động tăng tỷ trọng cổ phiếu. Kết quả là thị trường càng tăng thì càng hút thêm dòng tiền mới.
Không chỉ vậy, các quỹ ETF theo xu hướng và quỹ passive index cũng góp phần làm thị trường tăng mạnh hơn bình thường.
Khi dòng tiền từ nhà đầu tư đổ vào các quỹ ETF chỉ số như SPY hoặc QQQ, các quỹ này buộc phải mua thêm cổ phiếu theo tỷ trọng vốn hóa. Điều này đặc biệt có lợi cho các công ty công nghệ lớn như Nvidia, Microsoft, Apple hay Amazon. Vì các cổ phiếu này có vốn hóa cực lớn, chúng nhận được phần lớn dòng tiền mới từ ETF, từ đó kéo chỉ số chung tăng tiếp.
Đây là lý do thị trường hiện nay ngày càng trở nên tập trung vào một nhóm rất nhỏ cổ phiếu.
Chỉ khoảng 22% cổ phiếu trong S&P 500 đang hoạt động tốt hơn chính chỉ số này – mức hẹp nhất trong khoảng 30 năm trở lại đây. Nói cách khác, phần lớn đà tăng hiện nay đến từ một nhóm nhỏ cổ phiếu AI và công nghệ vốn hóa lớn.
Điều đó khiến nhiều chuyên gia bắt đầu lo ngại về “độ rộng thị trường”. Trong một thị trường khỏe mạnh, đà tăng thường lan tỏa sang nhiều nhóm ngành khác nhau. Nhưng hiện nay, phần lớn cổ phiếu ngoài Big Tech không thực sự tăng mạnh cùng thị trường. Điều này khiến cấu trúc của đợt tăng hiện tại trở nên mong manh hơn rất nhiều.
Một lực đẩy quan trọng khác là cơn sốt AI.
Trong khoảng hai năm qua, AI đã trở thành câu chuyện đầu tư lớn nhất của Phố Wall. Nvidia gần như trở thành biểu tượng của cuộc cách mạng này khi nhu cầu chip AI tăng bùng nổ. Theo DataTrek Research, nhóm “Magnificent Seven” từng đóng góp hơn 100% mức tăng của S&P 500 trong một số giai đoạn, nghĩa là nếu loại bỏ nhóm này, thị trường thực tế có thể gần như đi ngang hoặc giảm.
Sự hưng phấn với AI khiến nhà đầu tư sẵn sàng chấp nhận mức định giá rất cao cho các công ty công nghệ. Điều này phần nào giống thời kỳ dot-com cuối thập niên 1990, khi thị trường tin rằng internet sẽ thay đổi toàn bộ nền kinh tế.
Tuy nhiên, điểm khác biệt lớn hiện nay là các công ty AI hàng đầu đang thực sự tạo ra lợi nhuận khổng lồ. Nvidia, Microsoft hay Meta không chỉ bán “giấc mơ tương lai”, mà còn đang tăng trưởng doanh thu thật với tốc độ rất mạnh.
Dẫu vậy, vẫn có cảnh báo rằng các yếu tố kỹ thuật đang ngày càng có ảnh hưởng lớn hơn tới giá cổ phiếu so với nền tảng cơ bản.
Điều nguy hiểm là các lực đẩy này có thể đảo chiều rất nhanh.
Nếu thị trường giảm mạnh hoặc biến động tăng đột ngột, hiệu ứng gamma squeeze có thể chuyển thành “gamma unwind” – tức là nhà tạo lập thị trường phải bán ra thay vì mua vào. Khi đó, vòng lặp sẽ hoạt động theo hướng ngược lại: giá giảm → bán hedge → giá giảm mạnh hơn. Đây là lý do các đợt điều chỉnh hiện đại thường diễn ra rất nhanh và dữ dội.
Ngoài ra, nhiều chuyên gia cũng cho rằng đà tăng hiện nay đang được hỗ trợ bởi tâm lý “FOMO” – nỗi sợ bỏ lỡ cơ hội. Trên Reddit và các diễn đàn đầu tư, rất nhiều nhà đầu tư thừa nhận họ mua cổ phiếu đơn giản vì thị trường tiếp tục tăng và không muốn đứng ngoài cuộc chơi.
Một số người thậm chí tin rằng thị trường hiện không còn phản ánh hoàn toàn thực tế kinh tế nữa, mà bị chi phối nhiều bởi dòng tiền đầu cơ, giao dịch thuật toán và narrative AI.
Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa thị trường sắp sụp đổ ngay lập tức.
Theo nhiều chiến lược gia, các đợt rally được hỗ trợ bởi dòng tiền kỹ thuật có thể kéo dài lâu hơn dự đoán của phần lớn nhà đầu tư. Miễn là biến động còn thấp, lợi nhuận doanh nghiệp công nghệ còn mạnh và dòng tiền ETF tiếp tục chảy vào thị trường, đà tăng vẫn có thể tiếp diễn.
Nhưng bài học lớn nhất từ giai đoạn hiện nay là: thị trường chứng khoán hiện đại không còn chỉ vận động dựa trên kinh tế truyền thống. Các lực đẩy “ẩn” như quyền chọn, ETF, thuật toán giao dịch và AI đang có ảnh hưởng ngày càng lớn tới giá cổ phiếu.
Đó cũng là lý do nhiều đợt tăng hiện nay trông “phi lý” nếu nhìn bằng các tiêu chuẩn cũ. Đằng sau những kỷ lục mới của S&P 500 không chỉ là niềm tin vào tăng trưởng doanh nghiệp, mà còn là một hệ thống tài chính ngày càng bị chi phối bởi cơ chế dòng tiền tự động và các chiến lược giao dịch phức tạp.



