Trong nhiều năm, cuộc cạnh tranh công nghệ giữa Mỹ và Trung Quốc thường được mô tả như một cuộc đua trực diện nhằm giành vị trí dẫn đầu về trí tuệ nhân tạo (AI). Mỹ có những phòng thí nghiệm AI hàng đầu, các tập đoàn công nghệ với nguồn vốn khổng lồ và hệ sinh thái chip tiên tiến. Trung Quốc sở hữu thị trường lớn, năng lực sản xuất mạnh và ngày càng xuất hiện nhiều mô hình AI có khả năng cạnh tranh.
Tuy nhiên, cách nhìn “Mỹ và Trung Quốc đang chạy đua để giành cùng một chiếc cúp” có thể đang bỏ qua một khác biệt quan trọng. Theo các chuyên gia được MarketWatch dẫn lại, hai quốc gia đang theo đuổi những mục tiêu không hoàn toàn giống nhau. Vì vậy, việc chỉ so sánh mô hình nào thông minh hơn, công ty nào có nhiều chip hơn hay quốc gia nào đầu tư nhiều tiền hơn có thể chưa phản ánh đầy đủ cuộc cạnh tranh AI đang diễn ra.
Bối cảnh của cuộc tranh luận này càng đáng chú ý khi Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình có chuyến thăm Mỹ đầu tiên sau 11 năm để gặp Tổng thống Donald Trump. AI nằm trong nhóm những vấn đề công nghệ và kinh tế được quan tâm trong quan hệ giữa hai nước.
Trong khi đó, một số phòng thí nghiệm AI hàng đầu của Mỹ như Anthropic và OpenAI đã kêu gọi thận trọng hơn đối với tốc độ phát triển công nghệ do những lo ngại liên quan đến an toàn. Điều này lập tức làm dấy lên một câu hỏi: nếu Mỹ tự giảm tốc, liệu Trung Quốc có thể tận dụng khoảng trống đó để thu hẹp khoảng cách?
Mỹ tập trung vào giới hạn cao nhất của AI
Một đặc điểm nổi bật trong chiến lược AI của Mỹ là tập trung mạnh vào các mô hình tiên tiến nhất. Các công ty công nghệ Mỹ đang chi những khoản vốn rất lớn để xây dựng trung tâm dữ liệu, mua GPU, phát triển các mô hình nền tảng ngày càng lớn và mở rộng năng lực tính toán.
Mục tiêu của cách tiếp cận này là đẩy giới hạn của AI: mô hình có khả năng suy luận tốt hơn, xử lý nhiệm vụ phức tạp hơn và tiến gần hơn đến những hệ thống AI có năng lực tổng quát.
Đây là một cuộc chơi đòi hỏi nguồn lực rất lớn. Để đào tạo các mô hình tiên tiến, doanh nghiệp cần lượng chip khổng lồ, trung tâm dữ liệu có công suất điện lớn và nguồn vốn đủ mạnh để duy trì đầu tư trong thời gian dài.
Hệ sinh thái công nghệ Mỹ có nhiều lợi thế trong lĩnh vực này. Các công ty như Nvidia, Microsoft, Alphabet, Amazon, Meta, OpenAI và Anthropic đang nằm ở trung tâm của làn sóng đầu tư AI toàn cầu.
Nhưng chính quy mô đầu tư này cũng đặt ra những câu hỏi về hiệu quả kinh tế. Nếu chi phí xây dựng hạ tầng AI tăng nhanh hơn doanh thu mà các dịch vụ AI tạo ra, nhà đầu tư có thể bắt đầu đặt câu hỏi liệu mức đầu tư hiện tại có thể duy trì lâu dài hay không.
Đó là một trong những lý do việc đánh giá cuộc cạnh tranh AI chỉ dựa trên khả năng xây dựng mô hình mạnh nhất có thể chưa đủ.
Trung Quốc chú trọng hiệu quả và khả năng phổ cập
Trong khi Mỹ có điều kiện đầu tư mạnh vào năng lực tính toán, Trung Quốc phải đối mặt với một hạn chế quan trọng: khả năng tiếp cận các loại chip AI tiên tiến nhất bị ảnh hưởng bởi những biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Mỹ.
Thay vì chỉ xem đây là một bất lợi, các hạn chế về phần cứng cũng tạo động lực để các doanh nghiệp Trung Quốc tập trung nhiều hơn vào việc sử dụng tài nguyên tính toán hiệu quả.
Điều này thể hiện ở xu hướng phát triển các mô hình có chi phí vận hành thấp hơn, tối ưu hóa khả năng suy luận và tận dụng những phần cứng sẵn có. DeepSeek từng gây chú ý trên toàn cầu chính vì câu hỏi mà mô hình này đặt ra cho thị trường: liệu một hệ thống AI đủ mạnh nhưng được xây dựng và vận hành với chi phí thấp hơn đáng kể có thể thay đổi cách ngành công nghệ nhìn về nhu cầu tính toán?
Một số phân tích gần đây cho rằng đây có thể là điểm khác biệt quan trọng giữa hai hệ sinh thái.
Mỹ có động lực mạnh để tiếp tục nâng trần năng lực AI. Trung Quốc lại có động lực lớn để tìm cách khiến AI trở nên rẻ hơn, hiệu quả hơn và dễ triển khai trên quy mô rộng.
“Mô hình mạnh nhất” chưa chắc là thước đo duy nhất
Nếu AI chỉ được đánh giá bằng khả năng của mô hình hàng đầu, cuộc cạnh tranh có thể tương đối dễ hình dung. Nhưng khi AI bước vào giai đoạn triển khai rộng rãi, một câu hỏi khác bắt đầu trở nên quan trọng: công nghệ này có thể được sử dụng ở đâu và với chi phí bao nhiêu?
Một mô hình AI cực kỳ mạnh nhưng chi phí vận hành quá cao sẽ gặp hạn chế khi triển khai trên hàng trăm triệu thiết bị hoặc trong hàng triệu doanh nghiệp.
Ngược lại, một mô hình không nhất thiết đứng đầu mọi bảng xếp hạng nhưng có chi phí thấp, dễ tích hợp và có thể chạy trên nhiều loại phần cứng lại có khả năng được ứng dụng rộng rãi.
Đây là nơi chiến lược của Trung Quốc có thể khác với cách tiếp cận phổ biến tại Thung lũng Silicon.
Thay vì chỉ tập trung vào một số phòng thí nghiệm AI hàng đầu, Trung Quốc có thể tìm cách đưa AI vào nhiều lĩnh vực của nền kinh tế, từ sản xuất, logistics, thương mại điện tử đến robot và các ứng dụng doanh nghiệp.
Một số phân tích về chiến lược AI của Trung Quốc cho rằng hiệu quả, chi phí và quy mô triển khai có thể trở thành những thước đo quan trọng không kém năng lực mô hình.
Chip vẫn là một trong những điểm nghẽn lớn nhất
Dù chiến lược khác nhau, Trung Quốc vẫn phải giải quyết một vấn đề rất lớn: phần cứng.
Các hệ thống AI tiên tiến cần bộ xử lý hiệu năng cao và bộ nhớ tốc độ lớn. Nvidia hiện vẫn giữ vị trí quan trọng trong hệ sinh thái AI toàn cầu, trong khi các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Mỹ hạn chế khả năng tiếp cận một số công nghệ tiên tiến của Trung Quốc.
Điều này khiến Trung Quốc phải phát triển hệ sinh thái chip trong nước.
Huawei và một số nhà sản xuất chip Trung Quốc đang cố gắng xây dựng các giải pháp thay thế. Tuy nhiên, việc tạo ra một hệ thống bán dẫn hoàn chỉnh không chỉ đơn giản là thiết kế một con chip. Nó liên quan đến sản xuất, thiết bị chế tạo, bộ nhớ, đóng gói và cả chuỗi cung ứng.
Vì vậy, cuộc cạnh tranh AI thực chất không chỉ diễn ra ở tầng mô hình. Nó còn là cuộc cạnh tranh về chip, điện, trung tâm dữ liệu, phần mềm và khả năng triển khai.
Điện năng có thể trở thành lợi thế quan trọng
Một yếu tố thường ít được chú ý trong cuộc đua AI là điện.
Các trung tâm dữ liệu AI tiêu thụ lượng điện rất lớn. Khi các mô hình ngày càng được sử dụng rộng rãi, nhu cầu tính toán suy luận cũng tăng theo. Điều đó biến khả năng cung cấp điện ổn định và xây dựng hạ tầng năng lượng thành một yếu tố ngày càng quan trọng.
Một số phân tích cho rằng Trung Quốc có lợi thế nhất định về khả năng mở rộng hạ tầng năng lượng và sản xuất điện, trong khi Mỹ đang phải đối mặt với những thách thức về tốc độ xây dựng nguồn điện và kết nối lưới điện cho các trung tâm dữ liệu mới.
Điều này càng làm rõ sự khác biệt giữa hai chiến lược. Mỹ có thể tập trung vào việc xây dựng những hệ thống AI có năng lực tính toán rất lớn, trong khi Trung Quốc có động lực mạnh để tối ưu hóa lượng năng lực tính toán mà họ có thể tiếp cận.
Cuộc cạnh tranh AI có thể không có một “người thắng” duy nhất
Nhìn từ góc độ này, việc hỏi Mỹ hay Trung Quốc đang “thắng” trong AI có thể trở nên quá đơn giản.
Mỹ có những lợi thế rõ ràng trong nghiên cứu AI tiên tiến, vốn tư nhân, thiết kế chip và hệ sinh thái công nghệ. Trung Quốc lại có những lợi thế khác, đặc biệt là năng lực sản xuất, thị trường nội địa lớn và khả năng triển khai công nghệ trên quy mô rộng.
Quan trọng hơn, hai bên có thể đang tối ưu hóa cho những mục tiêu khác nhau.
Mỹ có thể ưu tiên xây dựng những hệ thống AI mạnh nhất và tiếp tục đẩy giới hạn công nghệ. Trung Quốc có thể tập trung nhiều hơn vào việc khiến AI đủ tốt, đủ rẻ và đủ dễ tiếp cận để được sử dụng rộng rãi trong nền kinh tế.
Nếu AI trở thành một công nghệ phổ quát giống điện toán và internet, khả năng triển khai hàng loạt có thể quan trọng không kém việc sở hữu mô hình tiên tiến nhất.
Điều đó cũng có ý nghĩa lớn đối với các nhà đầu tư. Thay vì chỉ theo dõi những công ty đứng đầu về mô hình AI, thị trường có thể phải quan tâm nhiều hơn đến các doanh nghiệp cung cấp chip, bộ nhớ, mạng, điện, trung tâm dữ liệu và phần mềm phục vụ quá trình triển khai AI.
Cuối cùng, cuộc cạnh tranh AI giữa Mỹ và Trung Quốc có thể không phải là cuộc đua trên cùng một đường chạy. Một bên đang tập trung mạnh vào việc mở rộng giới hạn của năng lực AI; bên kia có động lực lớn để tối ưu hóa chi phí và phổ cập công nghệ.
Điều đó khiến cục diện AI trong những năm tới khó được đánh giá chỉ bằng một bảng xếp hạng mô hình. Năng lực tính toán, chi phí sử dụng, mức độ phổ cập và khả năng biến AI thành năng suất kinh tế thực tế có thể trở thành những tiêu chí quan trọng không kém việc mô hình nào đạt điểm cao nhất trong các bài kiểm tra.
Và chính sự khác biệt đó đang khiến cuộc cạnh tranh AI giữa Mỹ và Trung Quốc trở nên phức tạp hơn nhiều so với một cuộc đua đơn giản để tạo ra “AI thông minh nhất”.



